<style>
#wpadminbar #wp-admin-bar-wccp_free_top_button .ab-icon:before {
	content: "\f160";
	color: #02CA02;
	top: 3px;
}
#wpadminbar #wp-admin-bar-wccp_free_top_button .ab-icon {
	transform: rotate(45deg);
}
</style>
{"id":13619,"date":"2025-09-18T21:28:53","date_gmt":"2025-09-18T21:28:53","guid":{"rendered":"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/?post_type=yada_wiki&#038;p=13619"},"modified":"2025-09-30T00:28:15","modified_gmt":"2025-09-30T00:28:15","slug":"los-sofistas-en-atenas-008","status":"publish","type":"yada_wiki","link":"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas-008\/","title":{"rendered":"Los sofistas en Atenas 008"},"content":{"rendered":"<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><span style=\"font-family: georgia, palatino, serif; font-size: 12pt;\">Parte de:<\/span><\/p>\n<p lang=\"it-IT\" style=\"text-align: center;\"><span style=\"font-family: georgia, palatino, serif; font-size: 12pt;\"><span lang=\"es-ES\">Los sofistas en Atenas. La salida<\/span><span lang=\"es-ES\"> ret\u00f3rica al dilema tr\u00e1gico \/ <\/span><\/span><span style=\"font-family: georgia, palatino, serif;\">1. Una ciudad con dos almas<\/span><\/p>\n<figure id=\"attachment_13538\" aria-describedby=\"caption-attachment-13538\" style=\"width: 76px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-13538\" src=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/Antonio_Capizzi-200x300.jpg\" alt=\"\" width=\"76\" height=\"114\" srcset=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/Antonio_Capizzi-200x300.jpg 200w, https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/Antonio_Capizzi-683x1024.jpg 683w, https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/Antonio_Capizzi-768x1152.jpg 768w, https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/Antonio_Capizzi-1024x1536.jpg 1024w, https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/Antonio_Capizzi-1365x2048.jpg 1365w, https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/Antonio_Capizzi-300x450.jpg 300w, https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/Antonio_Capizzi-scaled.jpg 1706w\" sizes=\"auto, (max-width: 76px) 100vw, 76px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-13538\" class=\"wp-caption-text\">Ant\u014dnius Capitiensis historicus (1926-2003)<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><span style=\"font-family: georgia, palatino, serif; font-size: 14pt; color: #808000;\">\u0112RVD\u012aTI\u014cRIBVS <\/span><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/ervditioribvs\/\"><span style=\"font-family: georgia, palatino, serif; font-size: 14pt;\">***<\/span><\/a><\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n\n<h1 lang=\"it-IT\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: georgia, palatino, serif;\"><span lang=\"es-ES\">Los sofistas en Atenas<\/span><span lang=\"es-ES\"> 008<\/span><\/span><\/h1>\n<figure id=\"attachment_13841\" aria-describedby=\"caption-attachment-13841\" style=\"width: 249px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-13841\" src=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/ATICA-MAP-300x298.png\" alt=\"\" width=\"249\" height=\"247\" srcset=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/ATICA-MAP-300x298.png 300w, https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/ATICA-MAP-150x150.png 150w, https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/ATICA-MAP-100x100.png 100w, https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/ATICA-MAP.png 502w\" sizes=\"auto, (max-width: 249px) 100vw, 249px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-13841\" class=\"wp-caption-text\">\u00c1tica<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: georgia, palatino, serif; font-size: 12pt;\">En cuanto a la <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Regiones_de_la_Antigua_Grecia#%C3%81tica\">\u00c1tica<\/a>, la tradici\u00f3n sostiene que los <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Dorios\">dorios<\/a> la atacaron durante largo tiempo pero sin \u00e9xito, porque la poblaci\u00f3n local, guiada por el m\u00edtico <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Codro\">rey Codro<\/a>, habr\u00eda logrado rechazarles hacia el oeste. Por tanto, de la pen\u00ednsula, los dorios habr\u00edan mantenido bajo su poder el \u00fanico tramo que siempre permaneci\u00f3 de lengua doria, la <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Meg%C3%A1ride\">Meg\u00e1ride<\/a>,<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"1\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-1\">1<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-1\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"1\"><span lang=\"it-IT\">Herod., <em>Historiae<\/em>, V, 76; Lyc\u016brgus, <em>Contr\u0101 Leocratem<\/em>, 84 ss..; Polyaenus, <em>Strat\u0113g\u0113mata<\/em>, I, 18; Paus\u0101nias, <em>Graeciae d\u0113scr<\/em>., I, 39, 4; 42.<\/span><\/span> mientras que el resto, habitado seg\u00fan Her\u00f3doto por los <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Pelasgos#Poetas_posthom%C3%A9ricos\">Pelasgos<\/a> <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Cr%C3%A1nao\">Cr\u00e1naos<\/a>,<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"2\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-2\">2<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-2\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"2\"><span lang=\"it-IT\">Herod., <em>Hist<\/em>., VIII, 44, 2; cfr. VIII, 57, 3.<\/span><\/span> \u2014quienes se convirtieron en atenienses aprendiendo un dialecto griego de tipo <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Jonia\">j\u00f3nico<\/a>\u2014, qued\u00f3 ajeno al mundo social d\u00f3rico, sufriendo m\u00e1s bien la influencia de los j\u00f3nicos de Asia, que manten\u00edan estrechas relaciones con la pen\u00ednsula \u00e1tica y que casi con certeza la hab\u00edan helenizado. La atenta defensa contra los dorios produjo la unidad pol\u00edtica de la regi\u00f3n mucho antes que en otras partes del mundo griego, con la consiguiente influencia del campo y sus tradiciones sobre la metr\u00f3poli (muy visible la huella agr\u00edcola en las <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Calendario_%C3%A1tico#Mes_del_calendario\">fiestas<\/a> \u00e1ticas<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"3\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-3\">3<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-3\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"3\"><span lang=\"it-IT\">Cfr. DEUBNER, L. <em>Attische Feste<\/em>, Berlin \/ New York, 1932 (2.\u00aa ed. 1969); RUMPF, A. \u00bbAttische Feste \u2013 Attische Vassen\u00ab, Bonner Jahrb\u00fccher, 161 (1961), pp. 208-214; CAPITIENSIS, A. <em>L\u2019uomo a due anime<\/em>, Firenze: La Nuova Italia, 1988, pp. 228-229.<\/span><\/span> y en los <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Misterios_eleusinos\">misterios eleusinos<\/a>).<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"4\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-4\">4<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-4\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"4\"><span lang=\"it-IT\">Sobre el origen y el significado de los misterios eleusinos: M\u00c9AUTIS, G. <em>Les dieux de la Gr\u00e8ce et les Myst\u00e8res d\u2019\u00c9leusis<\/em>, Paris, PUF, 1959; WALTON, F. R. \u201cAthens, Eleusis and the Homeric Hymn to Demeter\u201d, <em>Harvard Theological Review<\/em>, 45 (1952), pp. 105-114; DELATTE, A. \u00ab Le Cyc\u00e9on, breuvage rituel des myst\u00e8res d\u2019\u00c9leusis \u00bb, <em>Bulletin de l\u2019Acad\u00e9mie Royale de Belgique<\/em>, Classe de Lettres, S\u00e9rie V, 40 (1954), pp. 690-752; BIANCHI, U. \u00abSaggezza olimpica e mistica eleusina nell\u2019inno omerico a Demeter\u00bb, <em>Studi e materiali di storia delle religioni<\/em>, 35 (1964), pp. 161-193; BOYANC\u00c9, P. \u00ab Sur les Myst\u00e8res d\u2019\u00c9leusis \u00bb, in <em>Revue des \u00e9tudes grecques<\/em>, 75 (1962), pp. 460-482; KER\u00c9NYI, K. <em>Die Mysterien von Eleusis<\/em>, Z\u00fcrich: Rhein, 1962 (hay trad. cast.: <em>Eleusis. Imagen arquet\u00edpica de la madre y la hija<\/em>, Madrid: Siruela, 2004); JANSSEN, H. L. \u00bbDie Eleusinische Weihe\u00ab, in AA. VV. <em>Ex Orbe Religionum I<\/em>, Leiden: Brill, 1972, pp. 287-298; cfr. CAPITIENSIS, A. <em>L\u2019uomo a due anime<\/em>, cit., 1988, pp. 229-230.<\/span><\/span> Por otro lado, la afluencia (como en Arcadia) de los refugiados de las regiones dominadas por los dorios cre\u00f3 ese exceso de poblaci\u00f3n que origin\u00f3 precisamente el comercio y los intercambios comerciales con Jonia.<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"5\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-5\">5<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-5\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"5\">Th\u016bc\u0233d., <em>Hist<\/em>., I, 2, 6.<\/span> La doble matriz, local y j\u00f3nica, del pueblo ateniense se expres\u00f3, como ha se\u00f1alado recientemente Enrico Montanari,<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"6\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-6\">6<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-6\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"6\"><span lang=\"it-IT\">MONTANARI, E. <em>Il mito dell\u2019autoctonia. Linee di una dinamica mitico-politica ateniese<\/em>, Roma: Bulzoni, 1981. Hoy puede consultarse el sugerente texto de Nicole LORAUX: <em>N\u00e9 de la Terre. Mythe et politique \u00e0 Ath\u00e8nes<\/em>, Paris: \u00c9ditions du Seuil, 1996 (hay trad. al cast. de Diego Tati\u00e1n: <em>Nacido de la tierra. Mito y pol\u00edtica en Atenas<\/em>, Buenos Aires: El Cuenco de plata, 2007).<\/span><\/span> en un doble orden de mitos: por un lado, aquellos \u00abde <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Aut%C3%B3ctono_(mitolog%C3%ADa_griega)\">aut\u00f3cton\u00eda<\/a>\u00bb centrados en el rey m\u00edtico \u00abnacido de la tierra\u00bb (\u03b3\u03b7\u03b3\u03b5\u03bd\u03ae\u03c2) <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Erecteo\">Erecteo<\/a>, seg\u00fan Her\u00f3doto, o <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Erictonio_de_Atenas\">Erictonio<\/a>, seg\u00fan Eur\u00edpides;<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"7\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-7\">7<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-7\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"7\"><span lang=\"it-IT\">Herod. <em>Hist<\/em>., VIII, 55; Eur\u012bpid\u0113s, <em>\u012a\u014dn<\/em>, 20-21. V\u00e9ase a este respecto: MONTANARI, <em>Il mito dell\u2019autoctonia<\/em>, cit., p. 32.<\/span><\/span> por otro, aquellos de afinidad de sangre con Jonia,<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"8\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-8\">8<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-8\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"8\"><span lang=\"it-IT\">Herod. <em>Hist<\/em>., V, 49, 3. Cfr. MONTANARI, <em>Il mito dell\u2019autoctonia<\/em>, cit., pp. 34-36.<\/span><\/span> personificados por <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Ion_(mitolog%C3%ADa)\">Ion<\/a>, hijo de <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Juto_(mitolog%C3%ADa)\">Juto<\/a>. Como siempre ocurre, el conflicto de los mitos expresa una contradicci\u00f3n interna de la autoconciencia \u00e9tnica: excluido y en todo caso repudiado cualquier v\u00ednculo con los dorios, la \u00c1tica siente una solidaridad de sangre m\u00e1s antigua entre pueblos de lengua j\u00f3nica (el v\u00ednculo reciente y j\u00f3nico con el mar y con las tierras m\u00e1s all\u00e1 del Egeo, hasta considerar <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89feso\">\u00c9feso<\/a> y <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Mileto\">Mileto<\/a> como colonias atenienses fundadas por los hijos de Codro). La contradicci\u00f3n observada en la tradici\u00f3n es a su vez la proyecci\u00f3n del conflicto entre agricultores y marineros, tambi\u00e9n expresado m\u00edticamente en la contienda entre <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Atenea\">Atenea<\/a> (protectora del olivo) y <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Poseid%C3%B3n\">Poseid\u00f3n<\/a> por el primado en Atenas. Los primeros llegan a la democracia con <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Cl%C3%ADstenes_de_Atenas\">Cl\u00edstenes<\/a>, quien reemplaz\u00f3 las cuatro tribus denominadas en sentido gentilicio (\u1f10\u03c0\u03af\u03b3\u03bf\u03bd\u03bf\u03b9) por diez nuevas tribus que llevaban todas los nombres de h\u00e9roes locales (\u1f10\u03c0\u03b9\u03c7\u03ce\u03c1\u03b9\u03bf\u03b9),<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"9\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-9\">9<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-9\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"9\"><span lang=\"it-IT\">Herod., <em>Hist.<\/em>, V, 66, 2. Cfr. MONTANARI, <em>Il mito dell\u2019autoctonia<\/em>, cit., pp. 36 e 71-83; SABBATUCCI, D. <em>Il mito, il rito e la storia<\/em>, Roma, 1978, pp. 109-110.<\/span><\/span> entre las cuales destacaba (como <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Ep%C3%B3nimo\">ep\u00f3nimo<\/a> de la tribu <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Erecteo\">Erectea<\/a>, ritualmente nombrada en primer lugar),<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"10\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-10\">10<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-10\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"10\"><span lang=\"it-IT\">AA. VV. <em>Recueil d\u2019inscriptions grecques par Charles Michel<\/em>, nn. 580 e 1028. Cfr. MONTANARI, <em>Il mito\u2026<\/em>, cit., pp. 55-57.<\/span><\/span> precisamente el <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Gegenees\">\u03b3\u03b7\u03b3\u03b5\u03bd\u03ae\u03c2<\/a> <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Erecteo\">Erecteo<\/a>, emblema m\u00edtico del estrecho v\u00ednculo entre pueblo y tierra. Mientras que los segundos, los marineros, aparecen con <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Tem%C3%ADstocles\">Tem\u00edstocles<\/a>, quien, en contraste con la pol\u00edtica de los antiguos reyes atenienses \u00abque tradicionalmente se esforzaban de todas las maneras por disuadir a los ciudadanos del mar y habituarlos a vivir cultivando la tierra en lugar de navegar\u00bb, fortaleci\u00f3 las instalaciones del Pireo con el fin de \u00abimpulsar la ciudad hacia el mar\u00bb.<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"11\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-11\">11<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-11\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"11\"><span lang=\"it-IT\">Pl\u016btarchus, <em>Themistocl\u0113s<\/em>, 19, su cui vide MONTANARI, <em>Il mito<\/em>\u2026, cit., pp. 52-53.<\/span><\/span> Sin embargo, el componente noble y, por lo tanto, aristocr\u00e1tico del elemento j\u00f3nico permaneci\u00f3 m\u00e1s all\u00e1 de la democratizaci\u00f3n de esa flota (mercantil y militar) que constitu\u00eda el puente entre la \u00c1tica y Jonia. El elemento \u00e9tnico-gen\u00e9tico, mitificado en Poseid\u00f3n o en Ion (hijo del \u00absin tierra\u00bb Juto)<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"12\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-12\">12<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-12\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"12\"><span lang=\"it-IT\">Eur\u012bp. <em>\u012a\u014dn<\/em>, 542. Sobre este pasaje y su <em>\u012a\u014dn<\/em> \u00abespurio\u00bb (\u03bd\u03bf\u03b8\u03b1\u03b3\u03b5\u03bd\u03ae\u03c2, ivi 592) , v\u00e9ase MONTANARI, <em>Il mito\u2026<\/em>, cit., pp. 125 y 166.<\/span><\/span> y concretado en los \u03b3\u03b5\u03bd\u03ae de los <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Eup%C3%A1tridas\">Eup\u00e1tridas<\/a>, se contrapone al elemento terr\u00edgeno-aut\u00f3ctono idealizado en Atenea o en Erecteo (nacido del campo de trigo ya en Homero,<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"13\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-13\">13<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-13\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"13\"><span lang=\"it-IT\">Hom., <em>\u012alias<\/em>, II, 548, v\u00e9ase MONTANARI, <em>Il mito\u2026<\/em>, cit., pp. 102-103.<\/span><\/span> luego no muerto sino \u00abocultado\u00bb en la tierra)<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"14\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-14\">14<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-14\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"14\"><span lang=\"it-IT\">Eur\u012bp., <em>Erechtheus<\/em>, fr. 65, 60 A.; <em>\u012a\u014dn<\/em>, 281. Cfr. MONTANARI, <em>Il mito\u2026<\/em>, cit., pp. 179-181.<\/span><\/span> y hist\u00f3ricamente vivo en el estrecho v\u00ednculo entre \u03b4\u1fc6\u03bc\u03bf\u03c2 ateniense y \u03b4\u1fc6\u03bc\u03bf\u03c2 campestre.<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"15\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-15\">15<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-15\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"15\"><span lang=\"it-IT\">En relaci\u00f3n a la antinomia entre nobleza y \u00abterr\u00edgeno\u00bb en Attica, v\u00e9ase SABBATUCCI <em>Il mito, il rito e la storia<\/em>, cit., pp. 87 ss., y MONTANARI, <em>Il mito\u2026<\/em>, cit., pp. 41 ss.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas-009\/\"><span lang=\"la-VA\">Perge ad sequ<\/span><span lang=\"la-VA\">\u0113<\/span><span lang=\"la-VA\">ns caput<\/span><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas-007\/\"><span lang=\"la-VA\">Redde ad prius caput<\/span><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas-008\/\"><span lang=\"la-VA\">Perge ad initium paginae huius<\/span><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas\/#los-sofistas-en-atenas-sumario\"><span lang=\"la-VA\">Perge ad indicem<\/span><\/a><\/p>\n<h1 lang=\"it-IT\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: georgia, palatino, serif;\"><span lang=\"es-ES\">Ant\u014dni<\/span><span lang=\"es-ES\">\u012b <\/span><span lang=\"es-ES\">Capitiensis <\/span><span lang=\"es-ES\">verba 008<\/span><\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: georgia, palatino, serif; font-size: 12pt;\">Quanto all\u2019Attica, la tradizione vuole che i Dori l\u2019attaccassero lungamente ma inutilmente, perch\u00e9 la popolazione locale, guidata dal mitico re Codro, avrebbe saputo ricacciarli verso occidente, e della penisola essi avrebbero mantenuto in loro potere l\u2019unico lembo rimasto sempre di lingua dorica, la Megaride,<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"16\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-16\">16<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-16\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"16\">Herod., <em>Historiae<\/em>, V, 76; Lyc\u016brgus, <em>Contr\u0101 Leocratem<\/em>, 84 sgg.; Polyaenus, <em>Strat\u0113g\u0113mata<\/em>, I, 18; Paus\u0101nias, <em>Graeciae d\u0113scr<\/em>., I, 39, 4; 42.<\/span> mentre il resto, abitato secondo Erodoto<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"17\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-17\">17<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-17\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"17\">Herod., <em>Hist<\/em>., VIII, 44, 2; cfr. VIII, 57, 3.<\/span> dai Pelasgi Granai, divenuti Ateniesi imparando un dialetto greco di tipo ionico, rimase estraneo al mondo sociale dorico, subendo piuttosto l\u2019influsso degli Ioni d\u2019Asia, che erano in stretti rapporti con la penisola attica e che quasi certamente l\u2019avevano ellenizzata. La vigile difesa contro i Dori produsse l&#8217;unit\u00e0 politica della regione assai prima che in altre parti del mondo greco, con conseguente influenza della campagna e delle sue tradizioni sulla metropoli (assai perspicua l\u2019impronta agricola nelle feste attiche<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"18\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-18\">18<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-18\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"18\">Cfr. DEUBNER, L. <em>Attische Feste<\/em>, Berlin \/ New York, 1932 (2.\u00aa ed. 1969); RUMPF, A. \u00bbAttische Feste \u2013 Attische Vassen\u00ab, <em>Bonner Jahrb\u00fccher<\/em>, 161 (1961), pp. 208-214; CAPITIENSIS, A. <em>L\u2019uomo a due anime<\/em>, Firenze: La Nuova Italia, 1988, pp. 228-229.<\/span> e nei misteri eleusini);<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"19\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-19\">19<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-19\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"19\"><span lang=\"it-IT\">Sull\u2019origine e il significato dei Misteri Eleusini: M\u00c9AUTIS, G. <em>Les dieux de la Gr\u00e8ce et les Myst\u00e8res d\u2019\u00c9leusis<\/em>, Paris, PUF, 1959; WALTON, F. R. \u201cAthens, Eleusis and the Homeric Hymn to Demeter\u201d, <em>Harvard Theological Review<\/em>, 45 (1952), pp. 105-114; DELATTE, A. \u00ab Le Cyc\u00e9on, breuvage rituel des myst\u00e8res d\u2019\u00c9leusis \u00bb, <em>Bulletin de l\u2019Acad\u00e9mie Royale de Belgique<\/em>, Classe de Lettres, S\u00e9rie V, 40 (1954), pp. 690-752; BIANCHI, U. \u00abSaggezza olimpica e mistica eleusina nell\u2019inno omerico a Demeter\u00bb, <em>Studi e materiali di storia delle religioni<\/em>, 35 (1964), pp. 161-193; BOYANC\u00c9, P. \u00ab Sur les Myst\u00e8res d\u2019\u00c9leusis \u00bb, in <em>Revue des \u00e9tudes grecques<\/em>, 75 (1962), pp. 460-482; KER\u00c9NYI, K. <em>Die Mysterien von Eleusis<\/em>, Z\u00fcrich: Rhein, 1962; idem. <em>Eleusis: Archetypal Image of Mother and Daughter<\/em>, New York, 1967; JANSSEN, H. L. \u00bbDie Eleusinische Weihe\u00ab, in AA. VV. <em>Ex Orbe Religionum I<\/em>, Leiden: Brill, 1972, pp. 287-298; cfr. CAPITIENSIS, A. <em>L\u2019uomo a due anime<\/em>, cit., pp. 229-230.<\/span><\/span> d\u2019altro lato l\u2019affluire (come \u00ecn Arcadia) dei profughi dalle regioni a dominazione dorica cre\u00f2 quell&#8217;eccesso di popolazione che produsse appunto il commercio e gli scambi commerciali con la Ionia.<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"20\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-20\">20<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-20\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"20\">Th\u016bc\u0233d., <em>Hist<\/em>., I, 2, 6.<\/span> La doppia matrice, locale e ionica, del popolo ateniese si espresse, come ha messo recentemente in evidenza Enrico Montanari,<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"21\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-21\">21<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-21\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"21\"><span lang=\"it-IT\">MONTANARI, E. <em>Il mito dell\u2019autoctonia. Linee di una dinamica mitico-politica ateniese<\/em>, Roma: Bulzoni, 1981. [Hoy puede consultarse el sugerente texto de Nicole LORAUX: <em>N\u00e9 de la Terre. Mythe et politique \u00e0 Ath\u00e8nes<\/em>, Paris: \u00c9ditions du Seuil, 1996]<\/span><\/span> in un doppio ordine di miti, da un lato quelli \u00abdi autoctonia\u00bb imperniati sul re mitico \u00abnato dalla terra\u00bb (\u03b3\u03b7\u03b3\u03b5\u03bd\u03ae\u03c2), Eretteo secondo Erodoto o Erittonio secondo Euripide,<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"22\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-22\">22<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-22\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"22\"><span lang=\"it-IT\">Herod. <em>Hist<\/em>., VIII, 55; Eur\u012bpid\u0113s, <em>\u012a\u014dn<\/em>, 20-21. Si veda inropos\u00ecto MONTANARI, <em>Il mito dell\u2019autoctonia<\/em>, cit., p. 32.<\/span><\/span> dall\u2019altro quelli di affinit\u00e0 di sangue con la Ionia,<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"23\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-23\">23<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-23\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"23\"><span lang=\"it-IT\">Herod. <em>Hist<\/em>., V, 49, 3. Cfr. MONTANARI, <em>Il mito dell\u2019autoctonia<\/em>, cit., pp. 34-36.<\/span><\/span> impersonati da Ione figlio di Xuto. Come sempre accade, il conflitto dei miti esprime una contraddizione interna dell\u2019autocoscienza etnica: escluso e comunque ripudiato ogni legame coi Dori, l\u2019Attica sente una pi\u00f9 antica solidariet\u00e0 di sangue tra popoli d\u00ec lingua ionica (il nesso recente e ionico col mare e con le terre oltre l\u2019Egeo fino a considerare Efeso e Mileto colonie ateniesi fondate dai figli di Codro). La contraddizione ravvisabile nella tradizione \u00e8 a sua volta la proiezione del conflitto tra agricoltori e marinai, anch\u2019esso espresso miticamente nella tenzone tra Atena (protettrice dell\u2019olivo) e Poseidone per il primato ad Atene: i primi approdano alla democrazia con Clistene, che sostitu\u00ec il quattro trib\u00f9 denominate in senso gentilizio (\u1f10\u03c0\u03af\u03b3\u03bf\u03bd\u03bf\u03b9) con dieci nuove trib\u00f9 recanti tutte i nomi di eroi locali (\u1f10\u03c0\u03b9\u03c7\u03ce\u03c1\u03b9\u03bf\u03b9)<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"24\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-24\">24<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-24\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"24\"><span lang=\"it-IT\">Herod., <em>Hist<\/em>., V, 66, 2. Cfr. MONTANARI, <em>Il mito dell\u2019autoctonia<\/em>, cit., pp. 36 e 71-83; SABBATUCCI, D. <em>Il mito, il rito e la storia<\/em>, Roma, 1978, pp. 109-110. (Vide la obra de LORAUX: <em>N\u00e9 de la Terre<\/em>, cit., pp. 49 ss.)<\/span><\/span> tra i quali primeggiava (in quanto eponimo della trib\u00f9 Eretteide, ritualmente nominata per prima),<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"25\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-25\">25<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-25\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"25\"><span lang=\"it-IT\">AA. VV. <em>Recueil d\u2019inscriptions grecques par Charles Michel<\/em>, nn. 580 e 1028. Cfr. MONTANARI, <em>Il mito\u2026<\/em>, cit., pp. 55-57.<\/span><\/span> proprio il \u03b3\u03b7\u03b3\u03b5\u03bd\u03ae\u03c2 Eretteo, emblema mitico dello stretto nesso tra popolo e terra; i secondi, i marinai, vi fanno invece la loro comparsa con Temistocle, il quale, in contrasto con la politica degli antichi re ateniesi \u00abche tradizionalmente si sforzavano in ogni modo di distogliere i cittadini dal mare e abituarli a vivere coltivando la terra anzich\u00e9 navigando\u00bb, potenzi\u00f2 le attrezzature del Pireo volendo in tal modo \u00abspingere la citt\u00e0 verso il mare\u00bb.<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"26\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-26\">26<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-26\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"26\"><span lang=\"it-IT\">Pl\u016btarchus, <em>Themistocl\u0113s<\/em>, 19, su cui vide MONTANARI, <em>Il mito<\/em>\u2026, cit., pp. 52-53.<\/span><\/span> Tuttavia la componente gentilizia e quindi aristocratica dell\u2019elemento ionico si mantenne al di l\u00e0 della democratizzazione di quella flotta (mercantile e militare) che costituiva il ponte tra Attica e lonia: l\u2019elemento etnico-genetico, mitizzato in Poseidone o in Ione (figlio del \u00absenza terra\u00bb Xuto)<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"27\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-27\">27<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-27\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"27\"><span lang=\"it-IT\">Eur\u012bp. <em>\u012a\u014dn<\/em>, 542. Su questo passo e su <em>\u012a\u014dn<\/em> \u00abspurio\u00bb (\u03bd\u03bf\u03b8\u03b1\u03b3\u03b5\u03bd\u03ae\u03c2, ivi 592) si veda MONTANARI, <em>Il mito<\/em>\u2026, cit., pp. 125 y 166.<\/span><\/span> e concretantesi nei \u03b3\u03b5\u03bd\u03ae degli Eupatridi, si contrappone all\u2019elemento terrigeno-autoctono idealizzato in Atena o in Eretteo (nato dal campo di grano gi\u00e0 in Omero,<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"28\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-28\">28<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-28\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"28\"><span lang=\"it-IT\">Hom., <em>\u012alias<\/em>, II, 548, su cui MONTANARI, <em>Il mito<\/em>\u2026, cit., pp. 102-103.<\/span><\/span> poi non morto ma \u00abnascoto\u00bb nella terra)<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"29\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-29\">29<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-29\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"29\"><span lang=\"it-IT\">Eur\u012bp., <em>Erechtheus<\/em>, fr. 65, 60 A.; \u012a\u014dn, 281. Si veda MONTANARI, Il mito\u2026, cit., pp. 179-181.<\/span><\/span> e storicamente vivo nello stretto nesso tra \u03b4\u1fc6\u03bc\u03bf\u03c2 ateniese e \u03b4\u1fc6\u03bc\u03bf\u03c2 campagnolo.<sup class=\"modern-footnotes-footnote \" data-mfn=\"30\" data-mfn-post-scope=\"00000000000007750000000000000000_13619\"><a href=\"javascript:void(0)\"  role=\"button\" aria-pressed=\"false\" aria-describedby=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-30\">30<\/a><\/sup><span id=\"mfn-content-00000000000007750000000000000000_13619-30\" role=\"tooltip\" class=\"modern-footnotes-footnote__note\" tabindex=\"0\" data-mfn=\"30\"><span lang=\"it-IT\">Sull\u2019antinomia tra gentilizio e terrigeno in Attica si vedano SABBATUCCI <em>Il mito, il rito e la storia<\/em>, cit., pp. 87 sgg., e MONTANARI, Il mito\u2026, cit., pp. 41 sgg.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas-009\/\"><span lang=\"la-VA\">Perge ad sequ<\/span><span lang=\"la-VA\">\u0113<\/span><span lang=\"la-VA\">ns caput<\/span><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas-007\/\"><span lang=\"la-VA\">Redde ad prius caput<\/span><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas-008\/\"><span lang=\"la-VA\">Perge ad initium paginae huius<\/span><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas\/#los-sofistas-en-atenas-sumario\"><span lang=\"la-VA\">Perge ad indicem<\/span><\/a><\/p>\n<h1 style=\"text-align: justify;\"><span lang=\"la-VA\" style=\"font-family: georgia, palatino, serif;\">I\u016bra<\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: georgia, palatino, serif;\">(CC) 2025. Traducci\u00f3n de <strong><em>\u0100trium Philosophicum<\/em><\/strong> de un escurridizo volumen editado en la colecci\u00f3n \u00abLas Ranas\u00bb. La publicaci\u00f3n de estos fragmentos promueve la difusi\u00f3n en castellano de la obra del profesor Capitiensis con fines acad\u00e9micos y de formaci\u00f3n.<\/span><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-13330 aligncenter\" src=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/creative-commons-symbols-300x111.jpg\" alt=\"\" width=\"146\" height=\"54\" srcset=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/creative-commons-symbols-300x111.jpg 300w, https:\/\/atriumphilosophicum.es\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/creative-commons-symbols.jpg 477w\" sizes=\"auto, (max-width: 146px) 100vw, 146px\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas-009\/\"><span lang=\"la-VA\">Perge ad sequ<\/span><span lang=\"la-VA\">\u0113<\/span><span lang=\"la-VA\">ns caput<\/span><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas-007\/\"><span lang=\"la-VA\">Redde ad prius caput<\/span><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas-008\/\"><span lang=\"la-VA\">Perge ad initium paginae huius<\/span><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas\/#los-sofistas-en-atenas-sumario\"><span lang=\"la-VA\">Perge ad indicem<\/span><\/a><\/p>\n<h1 lang=\"it-IT\"><span lang=\"es-ES\" style=\"font-family: georgia, palatino, serif;\">Notas<\/span><\/h1>\n<p><span style=\"font-family: georgia, palatino, serif;\"><ul class=\"modern-footnotes-list \"><li><span>1<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Herod., <em>Historiae<\/em>, V, 76; Lyc\u016brgus, <em>Contr\u0101 Leocratem<\/em>, 84 ss..; Polyaenus, <em>Strat\u0113g\u0113mata<\/em>, I, 18; Paus\u0101nias, <em>Graeciae d\u0113scr<\/em>., I, 39, 4; 42.<\/span><\/div><\/li><li><span>2<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Herod., <em>Hist<\/em>., VIII, 44, 2; cfr. VIII, 57, 3.<\/span><\/div><\/li><li><span>3<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Cfr. DEUBNER, L. <em>Attische Feste<\/em>, Berlin \/ New York, 1932 (2.\u00aa ed. 1969); RUMPF, A. \u00bbAttische Feste \u2013 Attische Vassen\u00ab, Bonner Jahrb\u00fccher, 161 (1961), pp. 208-214; CAPITIENSIS, A. <em>L\u2019uomo a due anime<\/em>, Firenze: La Nuova Italia, 1988, pp. 228-229.<\/span><\/div><\/li><li><span>4<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Sobre el origen y el significado de los misterios eleusinos: M\u00c9AUTIS, G. <em>Les dieux de la Gr\u00e8ce et les Myst\u00e8res d\u2019\u00c9leusis<\/em>, Paris, PUF, 1959; WALTON, F. R. \u201cAthens, Eleusis and the Homeric Hymn to Demeter\u201d, <em>Harvard Theological Review<\/em>, 45 (1952), pp. 105-114; DELATTE, A. \u00ab Le Cyc\u00e9on, breuvage rituel des myst\u00e8res d\u2019\u00c9leusis \u00bb, <em>Bulletin de l\u2019Acad\u00e9mie Royale de Belgique<\/em>, Classe de Lettres, S\u00e9rie V, 40 (1954), pp. 690-752; BIANCHI, U. \u00abSaggezza olimpica e mistica eleusina nell\u2019inno omerico a Demeter\u00bb, <em>Studi e materiali di storia delle religioni<\/em>, 35 (1964), pp. 161-193; BOYANC\u00c9, P. \u00ab Sur les Myst\u00e8res d\u2019\u00c9leusis \u00bb, in <em>Revue des \u00e9tudes grecques<\/em>, 75 (1962), pp. 460-482; KER\u00c9NYI, K. <em>Die Mysterien von Eleusis<\/em>, Z\u00fcrich: Rhein, 1962 (hay trad. cast.: <em>Eleusis. Imagen arquet\u00edpica de la madre y la hija<\/em>, Madrid: Siruela, 2004); JANSSEN, H. L. \u00bbDie Eleusinische Weihe\u00ab, in AA. VV. <em>Ex Orbe Religionum I<\/em>, Leiden: Brill, 1972, pp. 287-298; cfr. CAPITIENSIS, A. <em>L\u2019uomo a due anime<\/em>, cit., 1988, pp. 229-230.<\/span><\/div><\/li><li><span>5<\/span><div>Th\u016bc\u0233d., <em>Hist<\/em>., I, 2, 6.<\/div><\/li><li><span>6<\/span><div><span lang=\"it-IT\">MONTANARI, E. <em>Il mito dell\u2019autoctonia. Linee di una dinamica mitico-politica ateniese<\/em>, Roma: Bulzoni, 1981. Hoy puede consultarse el sugerente texto de Nicole LORAUX: <em>N\u00e9 de la Terre. Mythe et politique \u00e0 Ath\u00e8nes<\/em>, Paris: \u00c9ditions du Seuil, 1996 (hay trad. al cast. de Diego Tati\u00e1n: <em>Nacido de la tierra. Mito y pol\u00edtica en Atenas<\/em>, Buenos Aires: El Cuenco de plata, 2007).<\/span><\/div><\/li><li><span>7<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Herod. <em>Hist<\/em>., VIII, 55; Eur\u012bpid\u0113s, <em>\u012a\u014dn<\/em>, 20-21. V\u00e9ase a este respecto: MONTANARI, <em>Il mito dell\u2019autoctonia<\/em>, cit., p. 32.<\/span><\/div><\/li><li><span>8<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Herod. <em>Hist<\/em>., V, 49, 3. Cfr. MONTANARI, <em>Il mito dell\u2019autoctonia<\/em>, cit., pp. 34-36.<\/span><\/div><\/li><li><span>9<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Herod., <em>Hist.<\/em>, V, 66, 2. Cfr. MONTANARI, <em>Il mito dell\u2019autoctonia<\/em>, cit., pp. 36 e 71-83; SABBATUCCI, D. <em>Il mito, il rito e la storia<\/em>, Roma, 1978, pp. 109-110.<\/span><\/div><\/li><li><span>10<\/span><div><span lang=\"it-IT\">AA. VV. <em>Recueil d\u2019inscriptions grecques par Charles Michel<\/em>, nn. 580 e 1028. Cfr. MONTANARI, <em>Il mito\u2026<\/em>, cit., pp. 55-57.<\/span><\/div><\/li><li><span>11<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Pl\u016btarchus, <em>Themistocl\u0113s<\/em>, 19, su cui vide MONTANARI, <em>Il mito<\/em>\u2026, cit., pp. 52-53.<\/span><\/div><\/li><li><span>12<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Eur\u012bp. <em>\u012a\u014dn<\/em>, 542. Sobre este pasaje y su <em>\u012a\u014dn<\/em> \u00abespurio\u00bb (\u03bd\u03bf\u03b8\u03b1\u03b3\u03b5\u03bd\u03ae\u03c2, ivi 592) , v\u00e9ase MONTANARI, <em>Il mito\u2026<\/em>, cit., pp. 125 y 166.<\/span><\/div><\/li><li><span>13<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Hom., <em>\u012alias<\/em>, II, 548, v\u00e9ase MONTANARI, <em>Il mito\u2026<\/em>, cit., pp. 102-103.<\/span><\/div><\/li><li><span>14<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Eur\u012bp., <em>Erechtheus<\/em>, fr. 65, 60 A.; <em>\u012a\u014dn<\/em>, 281. Cfr. MONTANARI, <em>Il mito\u2026<\/em>, cit., pp. 179-181.<\/span><\/div><\/li><li><span>15<\/span><div><span lang=\"it-IT\">En relaci\u00f3n a la antinomia entre nobleza y \u00abterr\u00edgeno\u00bb en Attica, v\u00e9ase SABBATUCCI <em>Il mito, il rito e la storia<\/em>, cit., pp. 87 ss., y MONTANARI, <em>Il mito\u2026<\/em>, cit., pp. 41 ss.<\/span><\/div><\/li><li><span>16<\/span><div>Herod., <em>Historiae<\/em>, V, 76; Lyc\u016brgus, <em>Contr\u0101 Leocratem<\/em>, 84 sgg.; Polyaenus, <em>Strat\u0113g\u0113mata<\/em>, I, 18; Paus\u0101nias, <em>Graeciae d\u0113scr<\/em>., I, 39, 4; 42.<\/div><\/li><li><span>17<\/span><div>Herod., <em>Hist<\/em>., VIII, 44, 2; cfr. VIII, 57, 3.<\/div><\/li><li><span>18<\/span><div>Cfr. DEUBNER, L. <em>Attische Feste<\/em>, Berlin \/ New York, 1932 (2.\u00aa ed. 1969); RUMPF, A. \u00bbAttische Feste \u2013 Attische Vassen\u00ab, <em>Bonner Jahrb\u00fccher<\/em>, 161 (1961), pp. 208-214; CAPITIENSIS, A. <em>L\u2019uomo a due anime<\/em>, Firenze: La Nuova Italia, 1988, pp. 228-229.<\/div><\/li><li><span>19<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Sull\u2019origine e il significato dei Misteri Eleusini: M\u00c9AUTIS, G. <em>Les dieux de la Gr\u00e8ce et les Myst\u00e8res d\u2019\u00c9leusis<\/em>, Paris, PUF, 1959; WALTON, F. R. \u201cAthens, Eleusis and the Homeric Hymn to Demeter\u201d, <em>Harvard Theological Review<\/em>, 45 (1952), pp. 105-114; DELATTE, A. \u00ab Le Cyc\u00e9on, breuvage rituel des myst\u00e8res d\u2019\u00c9leusis \u00bb, <em>Bulletin de l\u2019Acad\u00e9mie Royale de Belgique<\/em>, Classe de Lettres, S\u00e9rie V, 40 (1954), pp. 690-752; BIANCHI, U. \u00abSaggezza olimpica e mistica eleusina nell\u2019inno omerico a Demeter\u00bb, <em>Studi e materiali di storia delle religioni<\/em>, 35 (1964), pp. 161-193; BOYANC\u00c9, P. \u00ab Sur les Myst\u00e8res d\u2019\u00c9leusis \u00bb, in <em>Revue des \u00e9tudes grecques<\/em>, 75 (1962), pp. 460-482; KER\u00c9NYI, K. <em>Die Mysterien von Eleusis<\/em>, Z\u00fcrich: Rhein, 1962; idem. <em>Eleusis: Archetypal Image of Mother and Daughter<\/em>, New York, 1967; JANSSEN, H. L. \u00bbDie Eleusinische Weihe\u00ab, in AA. VV. <em>Ex Orbe Religionum I<\/em>, Leiden: Brill, 1972, pp. 287-298; cfr. CAPITIENSIS, A. <em>L\u2019uomo a due anime<\/em>, cit., pp. 229-230.<\/div><\/li><li><span>20<\/span><div>Th\u016bc\u0233d., <em>Hist<\/em>., I, 2, 6.<\/div><\/li><li><span>21<\/span><div><span lang=\"it-IT\">MONTANARI, E. <em>Il mito dell\u2019autoctonia. Linee di una dinamica mitico-politica ateniese<\/em>, Roma: Bulzoni, 1981. [Hoy puede consultarse el sugerente texto de Nicole LORAUX: <em>N\u00e9 de la Terre. Mythe et politique \u00e0 Ath\u00e8nes<\/em>, Paris: \u00c9ditions du Seuil, 1996]<\/div><\/li><li><span>22<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Herod. <em>Hist<\/em>., VIII, 55; Eur\u012bpid\u0113s, <em>\u012a\u014dn<\/em>, 20-21. Si veda inropos\u00ecto MONTANARI, <em>Il mito dell\u2019autoctonia<\/em>, cit., p. 32.<\/div><\/li><li><span>23<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Herod. <em>Hist<\/em>., V, 49, 3. Cfr. MONTANARI, <em>Il mito dell\u2019autoctonia<\/em>, cit., pp. 34-36.<\/div><\/li><li><span>24<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Herod., <em>Hist<\/em>., V, 66, 2. Cfr. MONTANARI, <em>Il mito dell\u2019autoctonia<\/em>, cit., pp. 36 e 71-83; SABBATUCCI, D. <em>Il mito, il rito e la storia<\/em>, Roma, 1978, pp. 109-110. (Vide la obra de LORAUX: <em>N\u00e9 de la Terre<\/em>, cit., pp. 49 ss.)<\/div><\/li><li><span>25<\/span><div><span lang=\"it-IT\">AA. VV. <em>Recueil d\u2019inscriptions grecques par Charles Michel<\/em>, nn. 580 e 1028. Cfr. MONTANARI, <em>Il mito\u2026<\/em>, cit., pp. 55-57.<\/div><\/li><li><span>26<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Pl\u016btarchus, <em>Themistocl\u0113s<\/em>, 19, su cui vide MONTANARI, <em>Il mito<\/em>\u2026, cit., pp. 52-53.<\/div><\/li><li><span>27<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Eur\u012bp. <em>\u012a\u014dn<\/em>, 542. Su questo passo e su <em>\u012a\u014dn<\/em> \u00abspurio\u00bb (\u03bd\u03bf\u03b8\u03b1\u03b3\u03b5\u03bd\u03ae\u03c2, ivi 592) si veda MONTANARI, <em>Il mito<\/em>\u2026, cit., pp. 125 y 166.<\/div><\/li><li><span>28<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Hom., <em>\u012alias<\/em>, II, 548, su cui MONTANARI, <em>Il mito<\/em>\u2026, cit., pp. 102-103.<\/div><\/li><li><span>29<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Eur\u012bp., <em>Erechtheus<\/em>, fr. 65, 60 A.; \u012a\u014dn, 281. Si veda MONTANARI, Il mito\u2026, cit., pp. 179-181.<\/div><\/li><li><span>30<\/span><div><span lang=\"it-IT\">Sull\u2019antinomia tra gentilizio e terrigeno in Attica si vedano SABBATUCCI <em>Il mito, il rito e la storia<\/em>, cit., pp. 87 sgg., e MONTANARI, Il mito\u2026, cit., pp. 41 sgg.<\/div><\/li><\/ul><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas-009\/\"><span lang=\"la-VA\">Perge ad sequ<\/span><span lang=\"la-VA\">\u0113<\/span><span lang=\"la-VA\">ns caput<\/span><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas-007\/\"><span lang=\"la-VA\">Redde ad prius caput<\/span><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas-008\/\"><span lang=\"la-VA\">Perge ad initium paginae huius<\/span><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/los-sofistas-en-atenas\/#los-sofistas-en-atenas-sumario\"><span lang=\"la-VA\">Perge ad indicem<\/span><\/a><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><span style=\"font-family: georgia, palatino, serif; font-size: 14pt; color: #808000;\">\u0112RVD\u012aTI\u014cRIBVS <\/span><a href=\"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wiki\/ervditioribvs\/\"><span style=\"font-family: georgia, palatino, serif; font-size: 14pt;\">***<\/span><\/a><\/strong><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false,"footnotes":""},"wiki_cats":[],"wiki_tags":[],"class_list":["post-13619","yada_wiki","type-yada_wiki","status-publish","hentry"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wp-json\/wp\/v2\/yada_wiki\/13619","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wp-json\/wp\/v2\/yada_wiki"}],"about":[{"href":"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wp-json\/wp\/v2\/types\/yada_wiki"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13619"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wp-json\/wp\/v2\/yada_wiki\/13619\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13840,"href":"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wp-json\/wp\/v2\/yada_wiki\/13619\/revisions\/13840"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13619"}],"wp:term":[{"taxonomy":"wiki_cats","embeddable":true,"href":"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wp-json\/wp\/v2\/wiki_cats?post=13619"},{"taxonomy":"wiki_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/atriumphilosophicum.es\/home\/wp-json\/wp\/v2\/wiki_tags?post=13619"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}